Son iki haftada bana elliden fazla anne yazdı. Kimi gece yarısı kaygıdan uyuyamadığını, kimi her akşam ödev yüzünden tartıştıklarını, kimi de öğretmenin çocuğu için söylediği ağır bir cümleyi anlattı. Ama hepsinin sorusu aynıydı: “Çocuğum neden okuyamıyor, ben ne yapabilirim?”
19 yıldır binlerce çocukla çalışıyorum ve şunu rahatlıkla söyleyebilirim ki, okumada zorlanan çocuğun çoğu tembel değildir, yeteneksiz hiç değildir. Doğru yöntemle ve sabırla okuma gelişir. Mesajlarınızı beş başlıkta topladım. Her başlıkta bilimin ne söylediğini ve evde bugün başlayabileceğiniz adımları bulacaksınız.
1. Harfleri karıştırıyor, tanısı var
“Nene yazıyor, nine diye okuyor.” “Harfler yerinde durmuyor diyor.” b ile d’yi, m ile n’yi karıştırmak 1. sınıfta çok sık görülür ve çoğu çocukta kendiliğinden azalır. 2. sınıftan sonra da sürüyorsa, yazıda harf atlama ve tersten yazma da eşlik ediyorsa bir uzmana danışmak gerekir.
Yale Üniversitesi’nden Sally Shaywitz ve ekibi 2004’te okumada zorlanan çocukları bir yıl boyunca sistematik okuma eğitimine aldı. Beyin görüntülemesi, eğitim alan çocuklarda okumayı yöneten sol beyin bölgelerinin daha etkin çalışmaya başladığını ve okuma akıcılıklarının arttığını gösterdi. Yani beyin doğru eğitimle gerçekten değişiyor.
Okumakta her zorlanan çocuk disleksi değildir. Üstelik disleksi bir hastalık ya da zekâ sorunu değildir. Tanıyı doktor koyar, eğitimle hafifler. Disleksili çocukların birçoğu yaratıcıdır, başkalarının görmediğini görür.
Pratik öneriler
- Karıştırdığı harfleri kumda, oyun hamuruyla ya da parmağınızla sırtına yazarak çalışın. Harf ellerle ve bedenle de öğrenilir.
- Günde 10 dakika, tek bir harf çifti yeter. Çok şey aynı anda kafa karıştırır.
- b ve d’nin nerede olduğunu hatırlatın: “badem” kelimesinde b baştaki başlık, d ise ortadadır.
2. Sökemiyor, heceleyerek ve yavaş okuyor
“2. sınıf, sınıf tekrarı yaptık, hâlâ okumaya geçemedi.” Bu cümlelerin arkasında büyük bir çaresizlik var. Keith Stanovich’in 1986’da tanımladığı “Matta Etkisi” bu yolu iyi anlatır. İyi okuyan çocuk okumaktan zevk alır, daha çok okur ve daha da gelişir. Zorlanan çocuk okumaktan kaçar, az okur ve aradaki fark her yıl biraz daha açılır. Bu yüzden “zamanla düzelir” diye beklemek çoğu zaman çözüm değildir.
ABD Ulusal Okuma Paneli 2000 yılında yüzlerce çalışmayı inceledi. En güçlü bulgulardan biri şuydu: bir yetişkinin eşliğinde ve geri bildirimiyle yapılan tekrarlı sesli okuma, çocuğun akıcılığını belirgin biçimde artırıyor.
Pratik öneriler
- Kısa bir paragrafı önce siz okuyun, sonra o okusun, üçüncüde birlikte okuyun.
- Aynı metni üç gün tekrarlayın, her gün süresini tutun ve gelişimi birlikte kutlayın.
- Metin çocuğun seviyesinin biraz altında olsun; amaç başarı duygusunu yaşatmak.
3. Okuyor ama anlamıyor, soruyu bitirmeden cevaplıyor
“Sorunun sonunu okumadan cevap veriyor, bu yüzden kaybediyor.” Bu çoğu zaman yeteneksizlik değil, dikkatin erken kopmasıdır. Okumak yorucu geldikçe çocuk metni yarıda bırakır ve tahmin eder. Sorun okumanın kendisinde çözülünce anlama da düzelir.
Pratik öneriler
- “Dur – Bul – Cevapla” kuralını kurun: soru kökündeki anahtar kelimenin altını çizsin, ne sorulduğunu kendi cümlesiyle söylesin, sonra şıklara baksın.
- Okuduğu her paragrafı size tek cümleyle anlatsın.
- Okumadan önce başlığa ve resme bakıp “Sence bu metin ne anlatacak?” diye sorun.
4. Okumak istemiyor, evde kavga çıkıyor
Stanford Üniversitesi’nden Carol Dweck ve Claudia Mueller 1998’de çocuklara bir dizi bulmaca çözdürdü. Bir gruba “Çok zekisin”, diğer gruba “Çok çalıştın” denildi. Zekâsı övülen çocuklar sonraki turda zor görevden kaçtı ve bir başarısızlıktan sonra performansları düştü. Çabası övülenler ise zoru seçti, daha uzun dayandı ve daha iyi sonuç aldı. Dweck buna “gelişime açık zihniyet” diyor: çocuk yeteneğinin çalışarak büyüdüğüne inanınca zorluğa göğüs gerer.
Pratik öneriler
- “Aferin, akıllısın” yerine “Bu kelimede durup tekrar denedin, harika” deyin.
- Kitabı çocuk seçsin; okumayı ödül ya da ceza olmaktan çıkarın.
- Günde 15 dakikalık sabit, telefonsuz bir okuma saati kurun; siz de yanında kendi kitabınızı okuyun.
5. Öğretmeni “yapamaz” dedi
“Öğretmeni 1 ayda ‘esnaf olur bundan’ dedi.” Bu cümle bir annenin yüreğini nasıl yakar, biliyorum. Bilim de bu tür cümlelerin neden önemli olduğunu gösteriyor.
Pygmalion etkisi nedir? Mitolojide heykeltıraş Pygmalion yaptığı heykele o kadar inanır ki heykel canlanır. Psikolog Robert Rosenthal ve okul müdürü Lenore Jacobson 1968’de bu fikri bir ilkokulda sınadı. Öğretmenlere, bir testle bazı öğrencilerin “bu yıl atılım yapacağının” belirlendiği söylendi. Oysa bu çocuklar rastgele seçilmişti. Yıl sonunda bu çocuklar, özellikle 1. ve 2. sınıflarda, diğerlerinden daha fazla ilerledi. Öğretmenler farkında olmadan onlara daha çok zaman, daha sıcak ilgi ve daha çok geri bildirim vermişti. Kısacası yetişkin bir çocuktan ne beklerse, çocuk o beklentiye doğru büyüme eğilimindedir. Sonraki araştırmalar etkinin her zaman bu kadar büyük olmadığını ama gerçek olduğunu gösterdi. Olumsuz beklentiler de aynı yoldan çalışır.
Pratik öneriler
- Öğretmenin söylediği etiketi çocuğunuzun yanında tekrarlamayın.
- Öğretmenle sakin bir görüşme yapın ve yazılı, somut bir destek planı isteyin.
- Evde siz “olumlu Pygmalion” olun: çocuğunuzun güçlü olduğu bir alanı her gün ona hatırlatın.
Ve siz, anne
Yorgunluğunuz çok anlaşılır. Çocuğunuz sizin sakinliğinizden güç alır. Her şeyi tek başınıza çözmek zorunda değilsiniz. Kısa ve düzenli çalışmalar, uzun ve gergin olanlardan daha etkilidir. Kendinize de “bugün 10 dakika yeterdi” deme izni verin.
Nereden başlayacağınızı bilmiyorsanız ücretsiz okuma testiyle başlayın: oznurkaraeloglu.com/ucretsiz-test
Sevgilerimle
Öznur Karaeloğlu




