Dikkatini Kaybeden Çocuk, Okumayı da Kaybeder

Kitap okurken odaklanmış bir çocuk

“Hocam, oğlum yarım saat masada oturuyor ama tek sayfa okumuyor.” Velilerden en sık duyduğum cümle bu. 19 yıldır duyuyorum. Ama son yıllarda bir şey değişti: Artık bunu sadece dikkat güçlüğü yaşayan çocukların aileleri söylemiyor. Neredeyse herkes söylüyor.

Johann Hari, Çalınan Dikkat kitabında çok önemli bir yere parmak basıyor: Odaklanamıyorsak bu bizim kişisel zaafımız değil. Etrafımız, dikkatimizi parça parça almak için tasarlanmış bir düzenle çevrili. Bu fikri okuduğumda aklıma ilk öğrencilerim geldi. Bir çocuğa “Dikkatini topla” demek kolay. Asıl soru şu: Topladığı dikkati kim, ne zaman elinden alıyor? Bildirimler, bitmeyen kısa videolar, aynı anda üç işi birden yapma alışkanlığı… Çocuk masaya oturduğunda zihni çoktan yorulmuş oluyor.

Bilim bu konuda epey net. California Üniversitesi’nden Gloria Mark, yirmi yılı aşkın süredir insanların bir ekranda ne kadar kalabildiğini ölçüyor. 2004’te bu süre ortalama iki buçuk dakikaymış. 2016’da 47 saniyeye inmiş. Bir paragrafı okumaya bile yetmeyen bir süre.

Texas Üniversitesi’nden Adrian Ward ve ekibinin 2017’deki çalışması ise daha da düşündürücü. Yaklaşık 800 kişiyle yapılan deneylerde telefon kapalı olsa bile yakında durması, zihnin o an kullanabileceği kapasiteyi düşürüyor. Beyin “ona bakma” demek için bile enerji harcıyor. Yani çocuğun yanında duran telefon, hiç açılmasa da dersin sessiz ortağı oluyor.

Sınıfta da durum farklı değil. Kanada’da Sana, Weston ve Cepeda’nın 2013’te yaptığı araştırmada, ders sırasında bilgisayarda başka işlerle uğraşan öğrenciler testte daha düşük puan aldı. Beni asıl şaşırtan, onların ekranını gören yanındaki arkadaşlarının da puanının düşmesiydi. Dikkat dağınıklığı bulaşıyor.

Okuma tarafı da aynı şeyi söylüyor. Delgado ve arkadaşlarının 54 çalışmayı, 170 binden fazla katılımcıyı bir araya getiren meta-analizi, bilgilendirici metinlerin kâğıttan okunduğunda daha iyi anlaşıldığını gösteriyor. Özellikle süre kısıtlıysa. LGS’ye, YKS’ye hazırlanan bir gencin tam olarak yaşadığı durum bu.

Peki ne yapacağız?

Öğrenciye ilk söyleyeceğim şey: Telefonu sessize almak yetmez, ders çalışırken başka bir odaya koy. Kısa başla. On beş dakika gerçekten tek bir işe odaklan, sonra mola ver, bu süreyi yavaş yavaş uzat. Uzun metin okumayı da bırakma. Okurken elinde kalem olsun, her sayfanın sonunda okuduğunu kendi cümlelerinle bir iki satırda özetle. Bunu yapamıyorsan o sayfaya geri dön. Dikkat kas gibidir, kullanmadıkça zayıflar.

Öğretmenlere gelince, yasak koymadan önce konuşmak lazım. Çocuklara bu araştırmaları anlatın, telefonun neden sırada olmaması gerektiğini kendileri anlasın. Dersin başında o gün neyi öğreneceklerini tahtaya tek cümleyle yazın; zihin nereye bakacağını bilince daha kolay toplanıyor. Dersi kısa bölümlere ayırın, her bölümün sonunda küçük bir soruyla dikkati yeniden toplayın. Önemli metinleri basılı verin. Ve haftada en az bir kez, sınıfta kimsenin konuşmadığı, sadece okunan bir “derin okuma” saati olsun.

Ailelere de bir sözüm var. Çocuğunuzdan yemekte telefonu bırakmasını istiyorsanız önce sizin telefonunuz masadan kalksın. Çocuklar söylediğimizi değil, yaptığımızı taklit eder. Akşamları evde herkesin kendi kitabını okuduğu yarım saatlik bir zaman yaratın. Uykuyu da hafife almayın. Hari’nin kitabında da altını çizdiği gibi, yorgun bir beyin dikkati uzun süre taşıyamıyor. Geç saate kadar ekrana bakan bir çocuktan sabah derste odaklanmasını beklemek haksızlık olur.

Mind On Method’u 2007’de kurarken ben de aslında bu sorudan yola çıktım. Çocuklar okuyamıyor değildi, okuduklarının içinde kalamıyorlardı. Bu yüzden sistemimiz Hız, Dikkat, Deşifre, Derinlik ve Devamlılık’ı, yani beş temel yetkinliğin beşini birden eğitiyor ve bunların üzerinden sekiz beceri kazandırıyor. Hız tek başına bir şey ifade etmiyor; dikkat yoksa hızlı okunan metin hızla unutuluyor. Deşifre, kelimeyi doğru ve akıcı çözebilmek demek ve dikkatin zeminini hazırlıyor. Harflerle boğuşan bir zihin anlamaya enerji ayıramıyor çünkü. Derinlik, metnin satır aralarını görebilmek, gerçek kavrayışa ulaşmak. Devamlılık ise bütün bunların bir günlük heves olmaktan çıkıp alışkanlığa dönüşmesi.

Dikkat çalınabilir, evet. Ama geri de alınabilir. Bunu binlerce öğrencimde gördüm. Yeter ki çocuğa suçlu muamelesi yapmayalım, ona dikkatini koruyabileceği bir ortam ve doğru bir yöntem verelim.

Çalınan Dikkat Podcast Serisi

Bu konuyu Johann Hari’nin Çalınan Dikkat kitabı üzerinden podcast serimde daha ayrıntılı konuştum. Merak edenler buradan dinleyebilir:

Sevgilerimle
Öznur Karaeloğlu

Kaynaklar

  • Hari, J. (2022). Çalınan Dikkat: Neden Odaklanamıyoruz? Metis Yayınları.
  • Mark, G. (2023). Attention Span. Hanover Square Press.
  • Ward, A. F., Duke, K., Gneezy, A. ve Bos, M. W. (2017). Brain Drain: The Mere Presence of One’s Own Smartphone Reduces Available Cognitive Capacity. Journal of the Association for Consumer Research, 2(2), 140-154.
  • Sana, F., Weston, T. ve Cepeda, N. J. (2013). Laptop multitasking hinders classroom learning for both users and nearby peers. Computers & Education, 62, 24-31.
  • Delgado, P., Vargas, C., Ackerman, R. ve Salmerón, L. (2018). Don’t throw away your printed books: A meta-analysis on the effects of reading media on reading comprehension. Educational Research Review, 25, 23-38.

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Related Posts

Sepetiniz

Kapat